گل فشان های ایران پدیده جالب زمین شناسی

این گل‌فشان ها در 95 کیلومتری غرب بندر کنارک و در دشت کهیر نرسیده به روستای تنگ در زمینی مسطح واقع شده و دارای سه تپه کوچک گل‌فشان است که یکی از آنها شبیه آتشفشان و در حال حاضر فعال است و بقیه آنها نیز از چند سال قبل به صورت غیرفعال درآمده‌اند.

گل فشان

در بلندای این تپه‌ها، دهانه‌هایی به قطر چند سانتی متر وجود دارد و از دهانه گل‌فشان که در حال حاضر فعال است، به طور متناوب گل خاکستری رنگ خارج شده و به سوی دامنه‌ها سرازیر می‌شود. دوره تناوب این پدیده نادر و زیبا ده تا پانزده دقیقه است که این عمل با لرزش خاک همراه است و گاهی به هنگام خروج گل، صدایی همانند شلیک تفنگ از آن به گوش می‌رسد. 
کوه گل افشان بندر تنگ با ارتفاع تقریبی 100 متر و قطر قاعده کمی بیش از 100 متر در فاصله حدود 100 کیلومتری شهرستان چابهار قرار دارد. اطراف این کوه را بیابانی وسیع فرا گرفته که ظاهرا این بیابان نیز همچون خود کوه ماحصل اتفاقاتی درون زمین است. اطراف کوه به فاصله حدود 200 متر از کوه، چاله ای به عمق حدود 2 متر ایجاد شده که برای رسیدن به کوه باید وارد این چاله شد.بالا رفتن از کوه اگر فصل بارندگی نباشد؛ تقریبا راحت است. در بالاترین نقطه کوه چاله ای به قطر کمتر از یک متر و به عمق حدود نیم متر وجود دارد که با گل پوشیده شده است. در فواصل زمانی حدود یک دقیقه، مقداری گل با صدای خاصی شبیه به ترکیدن یک حباب، از چاله خارج و به اطراف پراکنده می شود. 

احتمالا تمام این کوه در طول سالیان دراز بر اثر فعالیت این چشمه ایجاد شده باشد. در کنار این کوه، دو کوه کم ارتفاع دیگر وجود دارد که به نظر می رسد زمانی آنها نیز گل افشان بوده اند. 

گل‌فشان‌های ایران بیشتر در جلگه‌ ساحلی دریای عمان بخصوص بلوچستان جنوبی تمرکز دارند و بیشتر آنها در حال حاضر فعالند، اما فعالیت آنها در فصول مختلف از سالی به سال دیگر تغییر پیدا می‌کند. 

این پدیده بطور عمده در فصول پرباران از جاذبه‌های نادر و دیدنی استان به شمار می‌رود. گل‌فشان‌ها در میان بومیان ساکن استان سیستان و بلوچستان و هرمزگان به صورتهای مختلفی تلفظ می‌شود. مردم منطقه گواتر، جلگه دشتیاری و شرق بلوچستان گل‌فشان را به لهجه محلی بوتن واهالی چابهار، کهیر و زرآباد آن را گل پاشان و ناپک به معنای ناف زمین یا ناف دریا می نامند و در بین ساکنان شرق استان هرمزگان نیز به آب باد معروف است. 

گل‌فشان از جمله پدیده‌های جالب توجه در منطقه ساحلی خزر و دریای عمان هستند. هر چند در نقاط دیگر دنیا نیز وجود دارد اما همبستگی این عارضه زمین شناسی با منابع نفت و گاز آن را به پدیده‌ای جذاب در این دو حوضه تبدیل کرده است. 

در کل تعداد گل‌فشان‌های زمین بیش از 800 عدد نیست که بیش از نیمی از آنها در اطراف این دو دریا قرار گرفته، بویژه تعدادی از آن در حوزه خزر در منطقه جمهوری آذربایجان واقع شده است. 

کارشناسان زمین شناسی و گردشگری بر این باورند که در مورد گل‌فشان‌های شمال و جنوب کشور تاکنون مطالعات سیستماتیک و ارزنده‌ای انجام نشده و از آنجایی که این پدیده از ارزش اقتصادی و گردشگری بسیار خوبی برخوردار است، پیشنهاد می‌کنند تا این طرح به عنوان یکی از جدی‌ترین طرح ها و برنامه‌های مطالعات زمین شناسی دریایی همگام با گشایش انستیتوی زمین شناسی دریایی در ایران مورد توجه قرار گیرد. 

داریوش هوشمند یکی از کارشناسان زمین شناسی استان سیستان و بلوچستان ایجاد زمینه‌های رفاهی و امکانات اقامتی را از مهمترین مسائل در شناساندن این پدیده می‌داند و یادآور می‌شود: هنوز بر روی جنبه‌ای گردشگری منطقه از دیدگاه زمین شناسی کار چندانی صورت نگرفته است و بدیهی است که استفاده کاربردی از منابع گل‌فشان به عنوان سرمایه ملی به نفع ملت و کشور خواهد بود. هفت گل‌فشان در منطقه چابهار وجود دارد که بزرگترین آنها در جاده کهیر به تنگ واقع است، 

فرمانداری این شهر برای شناساندن هرچه بهتر این پدیده زیبا به مردم کشورمان و جذب دوستداران طبیعت و گردشگرانی که به این منطقه سفر می‌کنند، به احداث جاده آسفالته، توقفگاه دارای سایه‌بان با سرویس‌های بهداشتی، همچنین مخازن آب آشامیدنی و فروشگاه برای ارائه مواد غذایی اقدام کرده است. 

منطقه آزاد چابهار نیز با برگزاری تورهای مختلف، شناساندن گل‌فشان نادر این منطقه را در دستور کار خود قرار داده است

گل فشان

ویژگی گل فشان 

نکته حایز اهمیت در خصوص گل‌فشان های منطقه بلوچستان این است که با وجود ویژگی‌های منحصر به فرد و بکری که این پدیده خدادادی دارد و نسبت به بسیاری از نمونه‌ های مشابه خود در کشورهای آمریکای مرکزی دارای ویژگی‌های بهتری است متأسفانه بهره‌برداری لازم و بهینه از آن نشده است و انتظار می‌رود با توجه به مسئولان محلی و کشوری، اتخاذ تدابیر و ایجاد تسهیلات لازم در این زمینه، بتوان به نحوی شایسته این پدیده‌های جذاب را به عنوان جاذبه‌های بکر گردشگری منطقه بلوچستان به هموطنان و جهانیان معرفی کرد. 

نحوه تشکیل گل فشان ها 
نحوه تشکیل گل فشانها بیشتر به منشا و نوع آنها بستگی دارد. اصولا دو نوع گل فشان در دنیا وجود دارد. 

یکی گل فشان های سرد که منشا تکتونیکی دارند و دیگری گل فشان های گرم که از عوارض بعدی آتش فشانها محسوب میشوند. به طور کلی میتوان گفت که نحوه تشکیل گل فشان بیشتر با نوع و منشا فشاری که به آن وارد میشود تا گل از درون زمین خارج شود، مرتبط است. 

عده ای همیشه به دنبال پیدا کردن این پاسخ بوده اند که چه عاملی باعث میشود که آب و گل از اعماق به سطح زمین فوران کند. 

نظرات و عقاید گوناگونی تاکنون در ابن زمینه ارائه شده است که به شرح ذیل میباشند. برخی از دانشمندان معتقدند که گاهی اوقات لایه های ضخیم رس به قدری سریع رسوبگذاری میشوند که آب موجود در آنها فرصت خروج پیدا نمیکند و به همین علت حالت سیال پیدا نموده و بواسطه داشتن آب فراوان، نیروهای تکتونیکی بعدا رسها را تحت فشار قرار داده و آنها را به همراه گاز به سمت بالا می آورند. 

عده ای دیگر از پِژوهشگران معتقدند که فعالیت های زمین لرزه ای، عامل اصلی خروج آب و گل است. تعدادی هم فشار مخازن نفت و گاز درون زمین را عامل اصلی فشار و بالا راندن آب و گل میدانند. در هر حال تمام محققان بر این اعتقادند که فشار عامل اصلی تشکیل هر نوع گل فشان اعم از گل فشان سرد یا گرم میباشد. 

اهالی محل در مورد این پدیده چندین باور را مطرح می کنند وبر اساس اعتقادات خود نامهایی را نیز برای گل فشان به کار می برند. به نظر آنها گل فشان پدیده ای طبیعی است که با دریا در ارتباط بوده و به هنگام بالا آمدن آب دریا (مد) به ویژه در فصل تابستان، فعالیت آن به حداکثر می رسد،از این رو به آن ناف زمین یا ناف دریا نیز می گویند. 

عده ای بر این باورند که فعالیت این پدیده به کشش و جاذبه اجرام سماوی به خصوص ماه وابسته است.بر این اساس معتقدند که فعالیت آن در ا بتدای ماه و نیمه ماه قمری (ماه نو، بدر)بیشتر می شود. هر چند این نظریه کمتر به حقیقت نزدیک است اما به طور کلی هم قابل رد نیست. 
گروهی نیز بر این عقیده اندکه فعالیت این پدیده پس از بارندگی ها ی شدید زیادی مِی شود ،لذا ممکن است ازآب ناشی از سیلابها، فعال شود.اما باید گفت که از نظر علمی، وجود گل فشان ها در هر منطقه اول نشانه بارزِ از فعالیت های تکتونیک بوده و ثانیا اغلب به لایه هاِ سنگی دارای ذخایر نفت ویا دیگر انواع هیدرو کر بور بستگی دارد. 

فشار گازهای حاصل از این لایه وذخایر آنها موجب می شود که سنگ های رسی و مارنی کف و تحتانی، که توسط آبهای زیر زمینی اشباع و نرم شده و یا به صورت گل در آمده اند به خارج پرتاب شو ند و ازاین طریق دهانه هایی گاهاً بسیار بزرگ شبیه به دهانه های آتشفشان (شبه کرا تر یا کرا ترگون)بوجود می آیند. 

بیشترین درصد گاز تشکیل دهنده گل فشانها به گاز متان تعلق دارد که حدود 85-89 درصد میباشد. حدود 10 درصد گاز دی اکسید کربن و درصد باقیمانده به گازهای نیتروزن و مونوکسید کربن تعلق دارد. 


همه چیزراجع به گل فشانها

گل فشان ها ازعوارض مهم مورفولوژیکی هستند که اغلب به شکل مخروطی از جنس گل رس بوده و ازارتفاع 2 مترتا حداکثر400- 500 متراز اطراف خود و با قاعده ای به قطر20متر تا حداکثر3500مترمی باشد. احتمال دارد قسمت مرکزی آن از جنس ماسه و بخش خارجی آن از جنس گل باشد. این گل فشان ها تپه ای و دایر های شکل هستند که دارای یک دهانه اصلی و چند دهانه کوچکتر جانبی است، دهانه اصلی معمولاً در وسط گل فشان واقع شده و کاس های یا تیغه ای شکل است و دهانه های جانبی، ثابت ودائمی نیستند. گاهی گل فشان ها فاقد انفجار بوده و برخی دائمی نبوده و به صورت دوره ای و چشمه های نبض دار فعالیت دارند و از این حیث به آتش فشان ها شباهت داشته که به مراتب کوچک تر از آن ها هستندو خطر چندانی ندارند. گل فشان ها هم در خشکی ها و هم در اقیانوس ها دیده می شوند. این ساخت ها با ذخایر هیدروکربنی، مناطق تکتونیکی در حال فرورانش و نیز کمربندهای کوهزایی در ارتباط بوده در مواردخیلی نادر با آتشفشان ها مرتبط می شوند. خوشبختانه بیشتر گل فشان ها در کف دریاها وجود دارند وتاثیرات آن ها به مراتب کمتر است.

 

◄   تعاریف گل فشان:

در فرهنگ بزرگ گیتاشناسی گل فشان به این صورت تعریف شده است: گل و آب گرمی که از دهانه آتشفشان به خارج پرتاب گشته و مخروط های موقتی کوچکی را پدید می آورد و گاهی اوقات گازهای طبیعی توأم با رسوبات نفتی نیز با مواد مزبور همراه هستند.نه تنها در این فرهنگ جغرافیایی تشکیل و حضور گل فشان در ارتباط با فعالیت آتشفشان ها مطرح شده و تشکیل آن را به آتشفشان ها نسبت داده شده است بلکه در فرهنگ های جغرافیایی دیگر نیز بر ارتباطگل فشان ها با پدیده آتشفشان ها اشاره شده و تشکیل گل فشان ها را مرتبط با فعالیت های آتشفشانیمی دانند. حفره ای مخروطی به شکل یک دهانه کوچک که از آن گل و گاز خارج می شود و در مناطق آتشفشانی بیشتر دیده می شود مثل زلاند نو و جزیره سیسیل در ایتالیا.گل فشان در بلوچستان جنوبی نیز دیده می شود. در مناطق غیر آتشفشانی نیز از این گل فشان ها اتفاق افتاده است.

در فرهنگ دیگری آمده است: در اثر حرکت توده های مذاب از داخل زمین توده های گل نیز به خارج پرتاب می شود که همراه آن آب داغ نیز می باشد. به عبارت دیگر بیرون ریختن مواد مذاب درونی وگازهای طبیعی همراه با رسوبات گلی است که در نواحی نفت خیز به وفور دیده می شود و تپه های کوچک مخروطی شکل از این گل ها در باکوی آذربایجان دیده شده است.

فواره گل فشان فواره آب، بخار و گل می باشد که به وسیله گازهای ولکانیک به سطح زمین رانده می شوند ودر زمان انفجار گل فشان از دهانه جریانی از گل و گاز به بیرون پرتاب می شود. همین پدیده می تواند به وسیله گازهای نفتی در حال فرار صورت گیرد. گاهی نیز به تود ههای مخروطی گلی اطلاق شده است که 0بیرون زدگی آن ها حاصل آب گیری لایه های رسی باشد. گل فشان ها بی شباهت به گنبدهای نمکی نیستند و گاهی همراه آن ها دیده می شوند و شاید بتوان آن ها را گنبدهای رسی نامید. نحوه عملکرد بدین صورت است که لای ههای رسی به وسیله آب و گاز شارژ شده و ایجاد یک تنش عمودی از پایین به بالا می کند. این تنش زمانی که بتواند به فشار لیتوساتیک غلبه کند در طبقات بالایی ایجاد کمانش، و اگر فشار زیاد باشد آن ها را بریده وگاهی با صدای انفجارگونه به سطح زمین می رسند و ایجاد مخروط گل فشان را می نمایند.

معمولاً این پدیده بیشتر در مناطقی اتفاق میافتد که طبقات هنوز تحت تراکم قرار داشته و ردیفهای ضخیم و ضعیف رسوبات تخریبی ترشیاری وجود دارد. در رسوبات توربیدایتی به علت ته نشست سریع موادو خروج بعدی آب از لابه لای ذرات باعث تشکیل آتش فشان گلی در سطح رسوبات می شود. فوران گل دربعضی موارد بسیار آرام است ولی در پار های حالات، خروج مواد به صورت فوران شدید است و مقدار زیادی لجن به هوا پرتاب می شود. در حالی که لجن های خارج شده خیلی سیال باشند، مخروط تشکیل نمی شود واین مواد به سهولت پخش می شوند.زمین شناسان در مورد زایش یک گل فشان (لحظه تولد آن در اعماق زمین) چندان متفق القول نیستند.

برخی آن را پیامد روندهای خاص زمین شناسی می دانند و عده ای آن را به عوامل دیگری نظیر وقوع زمین لزره و تغییرات فشار لایه های مرتبط می دانند اما همگی آن ها در یک نکته اتفاق نظر دارند که عامل اصلی بالا آورنده گل فشان به سطح زمین گازهای موجود در تل ههای نفتی اعماق زمین هستند و نیز این نکته که گل فشان ها در مناطق دارای رسوبات جوان )جوان درمقیاس زمین شناسی یعنی درحدود 10 تا 20 میلیون سال) و در نقاط ضعیف "مثلاً امتداد گسل ها" به وجود آمده و به سطح زمین می رسند. گل فشان، مخروطی در سطوح زمین یا کف دریا ایجاد می کنند. گاهی می توان قطعات سنگی با قطر1 تا 2 متررا درمواد پرتابی یافت. دودکش لوله باریک و یا نسبتاً عریض گل فشان به سمت پایین شبیه قیف برگشته است که ازحوضچه پایین )درون زمین( تغذیه می کند. حوضچه گل فشان دره ای حاوی گل فشان های متعدد می باشد.

زمانی که سه بخش سازنده گل فشان آب، گاز و نفت شروع به تراکم نماید، به علت تحرک بیشتر گاز و آب خیلی سریع به هسته گسل هجوم م یآورد. آب سنگ های هسته چین را نرم کرده و بر اثر نفوذ گاز آب به سمت بالا حرکت کرده و از قسمت بالایی ساختمان های دیاپیری به صورت چشمه های گاز خارج می شود.

اگر هم گاز زیاد باشد امکان خارج شدن، به بیرون نداشته و در هسته به مقادیر زیادی تراکم م ییابد به همین علت فشار حاصل در هسته چین به مقدار خیلی زیاد بالا می رود. بر اثر انفجار گاز نیروی کششی حاصل می شود. فوران قوی باعث خروج مواد به سمت بیرون شده و قطعه سنگ های هسته و بخش های مجاور در اثر انفجار به بیرون می ریزد. در اغلب گل فشان ها انفجار با به وجود آمدن شعله گاز تا ارتفاع 300متر و یا بیشتر همراه بوده و با زبانه های گل همراه هستند.

گازهای متصاعد در گل فشان ها اختلافی با ذخایر نفتی همراهشان نداشته و شامل متانCH4 (بین 85تا 89 درصد دی اکسید کربن (حداکثر تا 10درصد)و CON2 می باشد.مایعات همراه گل  بیشتر آب و گاه شامل مواد اسیدی، آب شور و یا سیالات هیدروکربنی است.

گل فشان ها بر خلاف گفته بعضی از راهنمایان تورهای طبیعت در ایران که فقط در ایران دیده می شوند،در کشورهای دیگر مانند جنوب شرق اکراین، سیسیل در ایتالیا، آذربایجان، اطراف دریای سیاه، پاکستان،منطقه ژینگ جیان در چین، اندونزی، هندوستان، آمریکا، ونزوئلا و منطقه آمریکای مرکزی وجود دارد.

 

◄   منشا گل فشان ها:

اما چه چیز یک گل فشان را به وجود می آورد؟ همان طور که اشاره گردید، زمین شناسان در مورد ایجاد یک گل فشان نظرات مختلفی دارند. برخی آن را مربوط به روندهای خاص زمین شناسی دانسته و علت به وجود آمدن آن را عامل فرورانش و سایر فشارهای ناشی از حرکات تکتونیکی می دانند. عده ای دیگری نیزگل فشان ها را از پی آمدهای بعدی آتشفشان ها می دانند. برخی نیز آن را به عواملی مثل زمین لرزه وتغییرات فشار لایه ها نسبت می دهند، اما جالب این جاست که همگی در یک مورد هم عقیده هستند و آن این که عامل اصلی بالا آمدن گل فشان به سطح زمین گازهای موجود در تله های نفتی اعماق زمین هستند و گل فشان ها در مناطق دارای رسوبات جوان و درمناطق ضعیف مثل امتداد گسل ها به وجود آمده و به سطح زمین رسیده اند.در هر حال گل فشان ها بیشتر به خاطر فشار گازهای هیدروکربنی و یا احتمالا بخار آبی که از اعماق زمین به سطح صعود می کند، تشکیل می شوند. گازهایی مثل متان ضمن صعود و عبور از لایه های سست سنگی و اشباع آب، آن ها را یه صورت گل درآورده، با خود به سطح زمین حمل می کنند. گل فشان ها را بر اساس دمایشان به دو گروه گل فشان سرد و گل فشان گرم تقسیم می کنند.به نظر می رسد که منشا تشکیل گل فشان ها در سواحل شمالی دریای عمان، حرکت صفحه اقیانوسی دریای عمان به زیر صفحه قاره ای ایران باشد.

درباره منشا گل فشان های ایران نیز نظریات مختلف و متعدد بیان شده است. آن چه مسلم است تشکیل کلیه گل فشان های موجود در مناطق مختلف کشور و به خصوص استان سیستان و بلوچستان را نمی توان بر اساس یک نظریه واحد توضیح داد و بیان نمود.

همان طور که در بالا اشاره شد، منشا تکتونیکی، عوارض بعدی آتشفشان ها و فشار گازهای هیدرو کربن ویا احتمالا بخار آبی که از اعماق زمین به طرف سطح صعود می کنند همه از عوامل تشکیل گل فشان ها دانسته شده اند. یعنی گازهای مذبور در ضمن صعود و عبور از لایه های سست سنگی و اشباع از آب آن ها را به صورت گل درآورده و با خود به سطح زمین منتقل می نماید. به هر حال گل فشان ها عارضه های طبیعی و مخروطی شکلی هستند از جنس گل که همراه با خروج گازهایی از درون زمین در سطح زمین تشکیل می شوند.این مواد گل )رس( در طی فرایندهای رسوب گذاری در فعالیت های گذشته حوضه رسوبی در لابه لای لایه های غیر قابل نفوذ در عمق کم گذاشته شده اند.

لایه بالایی و لایه زیرین رس اگر غیر قابل نفوذ باشد، آب )چه آب زیر زمینی در حال صعود به بالا و چه آب فرو رو باران ها یا آب های جاری سطحی که به اعماق فرو می روند( نتوانسته به لایه رس محصور شده برسد. حال بر اثر حوادث مختلف مثلا تکان ها و فعالیت های تکتونیکی اگر لایه های نفوذ ناپذیر بالا و زیربشکنند و یا بر اثر فعالیت های هوازدگی و تخریب و حمل و نقل بخش هایی از لایه نفوذ ناپذیر بالاتخریب شود در این صورت از این طرق آب های سطحی یا آب های در حال صعود زیرزمینی به لایه رس می رسد. رس این خاصیت را دارد که آب گیری نماید.

رس ها بر اثر آب گیری افز ایش حجم می یابند در نتیجه اگر در لابلای لایه هایی غیر قابل نفوذ محصورشده باشند باید راهی برای خروج از لایه ها تحت فشار ناشی از افزایش حجم یافته تا با خارج شدن از لایه های محصور کننده و ریختن در سطح زمین حجم مقدار ماده رس آبگیری نموده دفن شده کاهش یافته در نتیجه فشار حاصل از افزایش حجم کاهش یافته و پایداری نسبی ایجاد گردد. البته این عمل با ادامه تدریجی آب گیری و افزایش حجم و در نتیجه افزایش فشار به صورت مداوم ادامه می یابد و گل حاصل ازافزایش حجم به طور دائم به بالا می آید و در سطح زمین جاری و گل فشان را به وجود می آورد.با این همه نمی توان منشا و تشکیل کلیه گل فشان ها را یکسان توضیح داد و هر منطقه گل فشانی ساختار و شرایط خاص خود را دارد.

 

◄   اهمیت و کاربرد گل فشان ها:

1- وجود این پدیده مورفولوژیکی در هر منطقه نشانه فعالیت تکتونیکی آن منطقه بوده است. بنابراین احتمال زلزله خفیف و گسل خوردگی وجود داشته که این امر باید در احداث سازه های ثابت وسکونتگاه های استانی لحاظ شود.

2- ترکیبات بعضی گل فشان ها تا حدی مشخص کننده وضعیت درونی زمین از لحاظ وجود منابع آب ونفت و سایر مشتقات هیدروکربوری می باشد.

گل فشان های ایران اکثراْ در جلگه ساحلی دریای عمان در جنوب استان سیستان و بلوچستان و هرمزگان واقع شده اند. تعدادی از آن ها فعال بوده و فعالیت آن ها در فصول مختلف سال با تغییراتی همراه است، به طوری که گاهی یک گل فشان فعال غیرفعال می شود و بالعکس.

 

◄   وجود گل فشان ها موار د استفاده متعدد و گوناگون دارد:

      +   ازدیدگاه مطالعات زمین شناسی:

وجود گل فشان ها در خشکی نشانه یک زون ضعیف یا زون گسله می باشد. وجود گل فشان ها در هر منطقه نشانه بارزی از فعالیت های تکتونیکی جوان در منطقه می باشد. یعنی منطقه از نظر تکتونیک و نئوتکتونیک فعال بوده و احتمال زلزله نسبتا خفیف؛ گسل خوردگی و... زیاد بوده و در هنگام ساخت و ساز سازه های ثابت و بزرگ و ماندگار و لرزان همچون نیروگاه های تولید برق و یا کارخانه های پتروشیمی و... باید به این مسئله توجه نمود.

تشکیل گل فشان ها در ارتباط با آتشفشان ها و نواحی فرورانش بوده پس و جود گل فشان در یک منطقه وفعالیت آن در طول زمان می تواند نشانه سابداکشن )فرورانش( در منطقه بوده و ثانیا وجود گل فشان ها دریک منطقه نشان می دهد که در آن منطقه فعالیت های آتشفشانی )فعال، نیمه فعال، غیر فعال( وجود داشته و باید منتظر گسترش این گونه فعالیت ها در منطقه بود.

 

      +   ازدیدگاه اقتصادی:

گل فشان ها می توانند تا حدی معرف وضعیت درونی زمین در منطقه مورد فعالیت داشته و نشان دهنده وجود منابع آب های زیر زمینی،گازهای هیدروکربن و نفت باشد. در برخی از گل فشان ها قطرات نفت که سبک تر از آب هستند بر روی سطح آب و گل جوش آن از دهانه گل فشان خارج می شوند این مورد در گل فشان سنرمبرسوبان گزارش شده است. این گل اگر با دست لمس شود بر خلاف گل لمس شده در سایر گل فشان ها که چسبنده و لغزنده است در این گل فشان به دلیل نفت لمس چرب را به خوبی از خود نشان می دهد و بوی نفت از گل به مشام می رسد.

برخی از گل فشان ها بوی لجن و گوگرد از آن ها متصاعد شده که بوی لجن مربوط به فعالیت های حیاتی وتجزیه مواد آلی موجود در لابلای لایه های رس و یا سایر لایه های موجود در منطقه بوده و بوی گوگرد نیزمربوط به مواد گوگردی موجود در آب منطقه است. چنان چه در گل فشان های اطراف پزم بوی ماندگی ولجن همراه با گازهای هیدروکربن (متان) به راحتی به مشام رسیده و حتی در برخی از ایام این گازها باکبریت مشتعل می گردند.

در گل فشان پیر گل وجود ترکیبات زرد گوگردی باعث شده است که رنگ گل خشک شده و گل فشان زردو نارنجی شده که حکایت از وجود گوگرد فراوان در منطقه داشته و این هم راستا با وجود فعالیت های گوگردی در اطراف تفتان است. پف کردگی زمین های پایین دست گل فشان ها ارتباط گل فشان ها با آب های شور می باشد که پس ازتبخیر و خشک شدن آب گل های خارج شده از گل فشان، گل خشک شده به صورت پف کرده و نمک زارهای کویری دیده می شود. نمونه ای از این پدیده در گل فشان عین(10کیلومتری جاده کهیر-  زر آباد )دیده می شود.

 

      +   ازنظر بهداشتی:

گل موجود در گل فشان ها از نظر بهداشتی استفاده های دارویی متعدد داشته و در درمان بیماری های مختلف همچون دردهای رماتیسمی، کوفتگی و خستگی عضلانی بسیار موثر است. ضمنا گل فشان ها در درمان بیماری های پوستی و قارچی انسان و حیوان موثر بوده و حتی برخی از اهالی اطراف گل فشان پیرگل معتقدند که استراحت چند دقیقه ای در گل گل فشان در رشد موهای سر و پرپشتی موی سر نیز موثر است. گل فشان باعث خنکی بدن و از بین بردن گرمی شده و باعث شادابی و نشاط استفاده کنندگان از گل در گل فشان ها می گردد.

 

◄   علل پیدایش گل فشان های ایران:

اهالی محل در مورد این پدیده چندین باور را مطرح می کنند و بر اساس اعتقادات خود نام هایی را نیز برای گل فشان به کار می برند. به نظر آن ها گل فشان پدیده ای طبیعی است که با دریا در ارتباط بوده و به هنگام بالا آمدن آب دریا (مد) به ویژه در فصل تابستان، فعالیت آن به حداکثر می رسد، از این رو به آن ناف زمین یا ناف دریا نیز می گویند. عده ای بر این باورند که فعالیت این پدیده به کشش و جاذبه اجرام سماوی به خصوص ماه وابسته است. بر این اساس معتقدند که فعالیت آن در ابتدای ماه و نیمه ماه قمری )ماه نو،بدر( بیشتر می شود. هر چند این نظریه کمتر به حقیقت نزدیک است اما به طور کل هم قابل رد نیست.

گروهی نیز بر این عقیده اند که فعالیت این پدیده پس از بارندگی ها ی شدید زیادی می شود، لذا ممکن است از آب ناشی از سیلاب ها، فعال شود. اما باید گفت که از نظر علمی، وجود گل فشان ها در هر منطقه اول نشانه بارزی از فعالیت های تکتونیکی بوده و ثانیا اغلب به لایه های سنگی دارای ذخایر نفت و یا دیگرانواع هیدروکربور بستگی دارد. فشار گازهای حاصل از این لایه و ذخایر آن ها موجب می شود که سنگ های رسی و مارنی کف و تحتانی، که توسط آب های زیر زمینی اشباع و نرم شده و یا به صورت گل در آمده اند

به خارج پرتاب شوند و از این طریق دهانه هایی گاهاً بسیار بزرگ شبیه به دهانه های آتشفشان )شبه کراترCraterیا کراترگون( به وجود می آیند.

 

◄   مناطق گل فشانی ایران:

درحال حاضر برخی از گل فشان های ایران خاموش و یا غیرفعال هستند و برخی دیگر فعال بوده و دارای فعالیت متناوبی هستند. در فصول بارندگی، فعالیت آن ها بیشتر می شود، اما گل آن ها رقیق تر و سیال تربوده و به صورت سر ریز جاری می شود. در فصول خشک تر فعالیت آن ها کمتر است و در عوض گل غلیظ تر و به حالت انفجاری تر بیرون می ریزد. در قله این مخروط ها و داخل کراتر آن ها، دهانه های متعددی با قطر چند سانتی متر وجود دارد که به طور متناوب ازآن ها گل خاکستری یا کمی متمایل به سبز خارج شده و به سوی دامنه ها سرازیر می گردد.

تناوب بیرون ریزی و فوران گل ها در طی زمان، یک ساختمان چند لایه ای را در مخروط ها و زمین های مجاور پدیده آورده است. این لایه ها دارای ساختمان فلسی یا پولکی هستند و با یکدیگر همپوشانی دارند.به گونه ای که جدید ترین لایه در رو و در راس مخروط قرار گرفته و قدیمی ترین لایه نیز به رنگ روشن است. همچنین گاهی جریان گل غلیظ در دامنه مخروط نقوش مینیاتوری همانند گچ بری های قرنیز شکل را پدید می آورد. با گذشت زمان و فرا رسیدن مرحله پیری گل فشان، فاصله و تناوب فعالیت های آن کمترمی شود و غلظت گل آن افزایش می یابد. در نتیجه گسترش افقی مخروط کاهش یافته و به ارتفاع آن افزوده می شود.

از آن پس زمان خاموشی و مرگ گل فشان فرا می رسد و فرسایش بر آن غالب می گردد. عمل فرسایش دربرخی موارد منجر به محو کامل گل فشان می گردد و اثری از آن بر جای نمی گذارد. اهالی محل در مورداین پدیده چندین باور را مطرح می کنند و بر اساس اعتقادات خود نام هایی را نیز برای گل فشان به کارمی برند.

بخش اعظمی از گل فشان های ایران در منطقه ای واقع در کرانه ی دری

/ 0 نظر / 457 بازدید